Tampilkan postingan dengan label budaya. Tampilkan semua postingan
Tampilkan postingan dengan label budaya. Tampilkan semua postingan

batik Wahyu Tumurun

Motif Batik                    : Wahyu Tumurun
Gambaran Motif         : Mempunyai ciri khusus, motif utamanya adalah yang berbentuk seperti mahkota dibagian dalamnya ber motif bunga, dan motif sepasang ayam atau burung yang berhadap-hadapan. Dan juga ada berbagai tumbuh-tumbuhan yang sedang bersemi dalam bahasa Jawa disebut semen atau  tumbuh-tumbuhan yang sedang bersemi.
Filosofi                        : Siapa saja yang mengenakannya  akan memperoleh  petunjuk atau Anugerah, Ridho, Berkah dan Rakhmat dari Tuhan Yang Maha Esa. Semoga memperoleh kedudukan atau pangkat dan semoga tercapai cita-citanya tentunya dengan usaha.

Penggunaan               : Pernikahan dan bisa juga upacara 7 bulanan karena memiliki makna yang baik.

ESAI "MINUMAN KERAS ORA APIK KANGGO AWAK"

MINUMAN KERAS ORA APIK KANGGO AWAK

Minuman keras? Mesti wes paadha ngerti, saka bocah-bocah nom nganti sing wis tuwa mesti wes padha krungu. Minuman keras sing dhewe ngerteni, yaiku minuman sing mbebayani kanggo kesehatan awak, nanging kanggo wong si wis tau nyoba iku meste nduweni pendhapat kang beda saka pendhapate wong-wong sing ora tau ngumbe, pangaggo minuman keras sing biasane digunakake wong landa kanggo obat utawa kanggo ngngetake awak. Nanging munuman keras saiki di ombe kanti ora nggunakake dosis utawa digunakake segeleme dhewe, sahingga nggawe wong ora sadhar lan mabok. Wong-wong jaman saiki rada aneh merga cara ngonsumsi alkohol iku biasane di oplos nganggo barang narang kang ora nggenah, kaya dene nggunakake obat nyamuk lan lia-liane sahingga bisa nggawe pengonsumsi iku kena pati.
 Minuman keras saiki wes mratah ing kalangan para pelajar sing isih remaja lan durung cukup umur kanggo ngonsumsi iku, dheweke mung mbutuhake kesenengan, nanging kesenengan kasebut namung sedhela lan namung nggawe masalah ing sapagarepe. Masalah kang biasa diadepi para pengkonsumsi minuman keras yaiku, gangguan mental organik kang biasane ngowahi perilaku,  kaya nduweni perilaku kasar, gampang nesunan sahingga nduweni masalah ana ing lingkungan. Minuman keras uga bisa ngendhet-endheti perkembangan memori lan sel-sel otak, minuman keras uga nggawe pembengkakan lan lan kesumpele jaringan darah ana ing otak, sahingga nggawe gangguan ana ing otak. Kakean ngumbe minuman keras uga bisa nggawe tatu utawa radang ing jero lambung. Biasane diakibatke merga muntah kerana minuman keras, merga lambung kudu memompa paksa metu zat-zat adiktif kang nduweni racun ana ing awak.
Merga kecanduan kadang pengonsumsi mipil ngrasa sirake diantemi utawa ora tenang, sahingga kelakuane dadi kasar karo wong-wong liya. Kanggo pengguna sing isih remaja biasane masalah sing utama yaiku masalah ekonomi merga dheweke durung nduweni pengasilan kaya denewong tuwa sahingga bisa ngakibatke pencurian sing dilakoni para remaja, lan uga para remaja bisa nglakoni apa wae kanggo entuk duwit apa maneh kanggo wanita bisa-bisa ngedol awake dhewe ben bisa tuku minuman keras utaawa alkohol. Kanggo remaja sing isih labil bisa-bisa nglakoni apa wae sing bentuke kriminal kaya dene gelut-gelutan, pemerkosaan, nganti paten-patenan lan iku biasa kelakon ing kalangan remaja.

Bisa di simpulake yen minuman keras iku pabcen ora apik kanggo awak sanajan bisa nggo ngagetake awak nanging luwih akeh efek negatife kanggo awak, lan lingkungan sekitar, lan kanggo para remaja generasi kang nerusake angsa saora-orane ora usah ngumbe minuman keras, merga iku bisa ngrusak awak lan pikiran. Isih akeh umben kang apik lan sehat kanggo badan kita.

ESAI "KONSERVASI UNNES KANGGO MAHASISWA"

KONSERVASI UNNES KANGGO MAHASISWA

Konservasi? mesti kabeh wis padha krungu tembung iku. Konservasi iku biasane ditujokake karo lingkungan, alam utawa kepribadhene wong. Tembung konservasi utawa conservation isa dimaknani usaha panggawean sing dilakoni Manungsa kanggo nggunakke sumber daya alam kanti nganakake kauntungan saka generasi tumuju generasi sateruse kanti ora ngrusak alam. Sahingga konservasi iku bisa diwastani cara kanggo ngupakara lan njaga lingkungan.
Ning UNNES konservasi wis diwiwiti saka taun 2000 kanti cara nandur wit-witan sing bakale bisa dimanfatke, kanti cara njaga lingkungan tetep resik lan tetp njaga kaseimbangan ekosistem, kanti  cara iki UNNES sing mbiene ora ana wit-witan saiki wes akeh wit-witan lan hawa sing mbiyene panas saiki dadi adhem lan seger. Ning UNNES seliane nandur wit-witan uga nganjurake kanggo para mahasiswa padha tertib lingkungan, kaya dene ngguwang sampah ing wadhahe sahingga lingkungan tetep ketok resik lan ora ana sampah sing kececer ing kono. Ora mung iku unnes uga nganjurake kanggo para mahasiswa nadur wit sing bakale dadi gedhe, kaya wit cemara maoni, lan lialiane sing mbesuke isa digunakake, lan wite iku bisa urip nganti taun-taunan.Tujuan kang utama UNNES nganakake Konservasi yaiku: 1. Nguri-uri proses ekologi lan sistem kang ndukung kauripane, 2 njaga keanekaragaman hayati, lan 3. Manfaatake jenis spesies lan ekosistem  kanti kala-kala, Sahingga isih bisa digunakake nganti selawase lan ora bakal entek. Lan tujuan lane sing dikarepake UNNES yaiku para mahasiswa bisa nguri-uri lingkungane sing ana ing darahe dewe-dewe, lan isa ngupakara kanti pener lan wicaksana, lan uga para mahasiswa bisa mangerti pentinge konservasi kanggo urip sedina-dinane.
Miturut Bu Hanna L.S dosen Pendidikan Lingkungan Hidup ngendika “Yen UNNES menika sampun sukses nganakake konservasi ing lingkungan UNNES sahingga lingkungan UNNES saiku bisa aton ijo lan nduwen hawa kang adhem, lan kanggo para Mahasiswa kudu nyonto tumindhake UNNES sing nglakoni konservasi ing lingkungane dhewe-dhewe, konservasi ora kumudu nandur wit sing gedhe-gedhe, nanging bisa dilakoni saka sing cilik yaiku mbuang sampah ana ing wadhah sing samesthine, ngresiki sampah yen ana sampah sing kececer ana ing sak nggon-nggone, lan uga ora nggawe kotoran utawa res-resan ing sak nggon-nggone, merga konservasi iku njaga lingkungan ben tetep kejaga lan tetep resik.” Saka ngendikane Bu Hanna menika bisa di jupuk maksud lan tujuane UNNES yaiku kanggo menehi conto kanggo para mahasiswa ben mahasiswa bisa ngolah utawa nguri-uri lingkungan kanti sapener-penere, lan bisa njaga karesikan, kaendhahan lan kesehatan lingkungan kasebut. Merga ning Al-Qur’an uga wes dingendikakake yen “karesikan iku separone saka Iman” maksude yaiku manungsa kuda njaga keresikane badan utawa papan panggonan ben disawang bisa rapi lan endhah, kita bisa percaya, merga iman iku percaya berarti percaya yen resik iku indhah tur kanggo sing nyawang uga ngrasa tentrem lan seneng.

Kang pungkasan apa sing bisa di lakoni para mahasiswa ngenani konservasi sing dilakoni unnes merga mahasiswa iku kadhang ana sing ora mentingake konservasi. sejatine konservasi iku penting kanggo pribadhine manungsa. Konservasi iku bisa dilakoni sapa wae, lan tanem prinsip konservasi iku wiwit silik sahingga gedhene bisa mangerteni pentinge lingkungan kanggo uripe manungsa lan isa ngrawat utawa njaga lingkungan kanti sapener-penere. Sahingga lingkungan alam, lingkungan urip lan para manungsa bisa nyawiji, lan para manungsa bisa nglola penghasilan alam iku kanti ora ana sumelang lan bisa digunakake kanti turun temurun.

ESAI "BASA JAWA BASA KANG MERAKYAT"


BASA JAWA BASA KANG MERAKYAT

Basa jawa? Akeh sing padha mangerteni, nanging akeh uga sing ora bisa ngartekake. Basa jawa iku wes ana wiwit jaman kuna, basa jawa uga kepara dadi teli yaiku basa jawa kuna basa jawa pertengahan lan basa jawa modern sing saiki dienggo sadina-dinane, basa jawa kuna iku dienggo nalika jaman kerajaan-kerajaan sing kuna utawa sing tuwa, lan basa jawa pertengahan iku di enggo wiwit jaman mataram kuna, lan basa jawa moderen iku digunakane wiwit saka jaman bobroke mataram nganti saiki lan basa iku, saben dinane owah miturut kang nggunakake,
Kahanan basa jawa saiki wis rada miris merga akeh bocah sing wis ora padha mangerteni basa jawa, lan wis ora bisa mangerteni basa iku, akeh sing padha nggunakake basa liane kaya basa indonesia lan basa inggris, sahingga yen iku wong jawa nanging ora ngerti basa jawa, nanging kejaba iku akeh wong-wong sing tetep ngugemi basa jawa kasebut. Basa jawa iku basa kang endhah merga ing basa jawa iku nduweni tatacara utawa unggah-ungguh sing di gunakake kanggo saben-saben wong lan iku beda-beda kata dene basane wong enom kanggo wong tuwa , wong tuwa kanggo wong enom lan basa kang digunakake kanggo sepadha-padhane, iku beda-beda lan nduweni tatacara utawa unggah-ungguh dewe-dewe, kaya dene mbasakake kanggo awake dhewe iku ya ora kena, kaya mengkono basa jawa unggah-ungguh lan tatacra anggone nggunakake sanget di ugemi ing basa jawa kasebut.
Kahanan basa jawa kang dienggo sadina-dinane iku wes kecampur karo basa-basa liane sahingga dadi mawut ora nggenah-nggenah, sahingga basa sing saiki ketok wagu lan ora ketata ora kaya jaman ndisik sing isih ngaggo basa jawa kanti ora ana campuran basa liane tur saiki wes ora nggunakake udanegara ingkang trep lan pas kaya jaman ndisik, udanegara iku perlu merga iku bisa di anggep kanggo punjering basa jawa ngkang digunankake, mula akeh wong sing nggunakake basa jawa kanti salah kaprah lan uga ora ngerti maksut sing di omongake. Sejatine basa jawa iku dudu basa sing angel, basa jawa iku basa sing gampang lan basa kang endhah, basa kang alus tur ora pencilakan, basa jawa iku apik yen di enggo sapa wae kanggo wong tuwa, wong nom, uga cah cilik yen wes isa ngomong uga sanget sae, satemene kanggo wong jawa ngomong basa jawa iku ora angel merga basa iku wis diwarahake wong tuwane marang anake saka cilik, nanging wong tuwa saiki mulang anake ngomong mesti nganggo basa Indonesia, jarene ben gaul, lan jarene basa jawa iku wis kuna, nanging sanajan kuna, unggah-ungguh kang di trepke ing basa jawa sanget duwur, lan endhah ora kaya basa-basa liyane.
Nalika bebrayan, akeh wong jawa sing nggunakake basa kang liya, ora nggunakake basa jawane merga ana alesane yaiku salah sijine dialek, nalika dolan bareng antara wong dialek ngapak karo dialek O mesti wong dialek ngapak ora nggunakake basa jawane merga isin nek diguyu karo wong sing dialek O sahingga wong dialek ngapak nggunakake basa indonesia sing mesti ora bakal di guyu karo sapa wae, lan uga akh sing ora ngerti basa jawa senajan wong jawa nanging ora ngerti basa jawa, merga kawit cilik wis diwulang nomong nganggo basa indonesia lan uga isih akeh alesan laine sing nggawe wong ora bisa ngomong nganggo basa jawa.

Sejatine nalika bebrayan sanget endhah yen nggunakake basa jawa nanging merga alesan-alesan kaya ngono iku dadi akeh sing nggunakake basa jawa, piye carane ben basa jawa tetep diugemi marang saben wong yaiku kudu toleransi lan nyinaoni basa jawa kanti temen, merga basa jawa iku basa kang endhah lan ora angel kanggo disinaoni, akeh wong landa sing isa basa jawa kenangapa kok wong jawa ora isa ngomong nganggo basa jawa?  

Sengkuni, Bima, dan Diri Kita

Sengkuni, Bima, dan Diri Kita

Mengapa Sengkuni mati di tangan Bima?

 Pada hari ke-17 perang Bharatayuda, Bima menghajar Sengkuni habis-habisan. Mulutnya disobek menjadi dua bagian. Demikian pula tubuhnya diceraiberaikan dan dilempar ke berbagai penjuru mata angin.

Harya Sengkuni adalah patih di kerajaan Hastina. Ia calon raja di Plajasenar tetapi memilih untuk mengabdi pada kakaknya, Dewi Gandari, istri Prabu Destarastra. Kombinasi Sengkuni dan Gandari adalah gabungan kesewenangwenangan mulut dan butanya mata hati. Seperti diketahui, sebagai tanda setianya kepada Destarata yang buta, Gandari menutup matanya dengan kain hitam.

Sengkuni lebih dikenal sebagai mastermind dan ahli strategi yang berada di balik sejumlah aksi licik Kurawa terhadap Pandawa. Nama Sengkuni atau Sakuni, menurut Sri Mulyono, berasal dari kata ‘saka’ (dari) dan ‘uni’ (ucapan). Jadi Sengkuni melambangkan manusia yang sifatnya senang memfitnah, menghasut dan mencelakakan orang lain. Atau lambang orang yang berperangai licik dan kejam.

 Naiknya Sengkuni sebagai patih pun melalui jalan curang. Dalam lakon ‘Gandamana Luweng’ dikisahkan bagaimana Sengkuni menyiapkan jebakan luweng (lubang) bagi Patih Gandamana saat mereka berperang melawan Pringgondani. Sengkuni melapor kepada Prabu Pandu Dewanata bahwa Gandamana –yang terkubur dalam luweng– tertangkap musuh. Setelah Pringgondani berhasil diduduki, Sengkuni melaporkan bahwa Gandamana tewas. Maka ia pun diangkat menjadi patih, menggantikan Gandamana.


Sedikitnya ada dua taktik Sengkuni yang mencoba menyingkirkan Pandawa. Dalam lakon ‘Bale Sigalagala’ atau ‘Pandawa Obong’, pihak Pandawa diundang menghadiri pesta dalam bangunan yang bahannya rawan terbakar. Pihak Kurawa lalu membakar bangunan tersebut. Pandawa selamat dibopong Bima mengikuti garangan putih. Dalam lakon ‘Pandawa Dadu’, dengan kelicikan Sengkuni, Pandawa kalah dan harus menyerahkan kerajaan Astina kepada Kurawa. Kedua taktik ini jelas dahsyat, sebuah tipu muslihat yang ampuh, membuat lawan tidak berkutik.

Sebaliknya Bima, utamanya dalam lakon Dewaruci, adalah tokoh yang telah mencapai tahapan marifat. Ia telah mengenal dirinya sendiri dan penciptanya. Sebagai satria pinandita, ia melakukan tapa ngrame agar bermanfaat bagi sesamanya.

Makna nama Bima, menurut Purwadi, adalah sangat setia pada budi satu yang luhur. Kalau sudah menjadi tekadnya, siapa saja akan sulit mempengaruhi, bahkan untuk mencapai cita-cita itu meskipun sampai mati akan ditempuhnya juga.
Maka perkelahian Sengkuni dengan Bima barangkali bisa ditafsirkan sebagai simbol pertempuran antara hawa nafsu dan kesucian. Peperangan yang terus terjadi dalam diri manusia. Hanya dengan meneladani ketekunan, keberanian dan kekuatan tekad seperti Bima yang menempuh jalan kebenaran dan kesucian, manusia bisa mengalahkan Sengkuni di dalam dirinya.

Secara formal tentu saja Sengkuni tidak pernah dipilih sebagai tokoh idola. Bahkan menurut Sri Mulyono, bagi yang percaya, wayang Sengkuni pada akhir pergelaran wayang kulit lakon ‘Baratayuda’ dibungkus kain putih kemudian ‘dilabuh’ untuk diserahkan kepada Nyi Rara Kidul. Sebegitu ‘parahnya’ posisi Sengkuni dalam jagad pewayangan Jawa. Tapi kenyataan menunjukkan bahwa banyak orang, utamanya di dunia politik, mempraktikkan ilmu Sengkuni. Kita pernah membaca atau mendengar, sejumlah proyek pembangunan ditangani dengan dalih untuk kepentingan rakyat, bangsa dan negara tapi sebenarnya demi kepentingan diri dan kelompoknya, bahkan dengan mengorbankan rakyat. Serta memberikan stigma negatif kepada penentang proyek yang menyebabkan penderitaan berkepanjangan.

Di satu sisi, orang memfitnah sebagai jalan pintas. Di sisi lain, dikatakan bahwa orang yang memfitnah ibarat orang yang meludahi langit, akan terkena ludahnya sendiri. Di satu sisi, ada jalan yang menghalalkan segala cara. Di sisi lain, ada keselarasan alam semesta dan hukum karma.

Sengkuni licik dan banyak akal, Bima polos dan lugu. Sengkuni menjilat, Bima berbahasa ngoko dan tidak pernah jongkok. Sengkuni penuh ilusi fitnah dan hasutan, Bima telah mencapai kebenaran sejati.

Dalam Bharatayuda, Bima mengalahkan Sengkuni. Tapi ada yang mengatakan bahwa lantaran serpihan tubuh Sengkuni disebar Bima ke berbagai penjuru maka ‘roh’ Sengkuni pun hidup di mana-mana.


























Dikisahkan Dewi Gandari dan Suman berencana dengan segala cara untuk mensukseskan Kurawa menguasai Astina. Singkat cerita datanglah satu kesempatan itu.

Pada suatu hari datanglah utusan Prabu Tremboko (Raja Pringgondani) dan diterima oleh Suman. Maksud kedatangan utusan Prabu Tremboko itu untuk menyampaikan surat persahabatan untuk Pandu, karena hany bisa bertemu dengan Suman dititipkanlah surat itu kepada Suman untuk kemudian diberikan kepada prabu Pandudewanata. 

Suman menghaturkan surat Prabu Tremboko pada Pandu, tapi isinya telah diubah bahwa Prabu Tremboko menantang perang Astina. Pandu tak gegabah menyikapinya, diutuslah Patih Gandamana untuk membawa misi damai ke negara Pringgondani 

Saat Patih Gandamana berangkat, Suman diam-diam mengerahkan Kurawa lebih dahulu ke Pringgondani dan mengirim surat balasan tantangan perang kepada Prabu Tremboko. Patih Gandamana tidak mengira telah terjadi penyerangan ke Pringgondani oleh Kurawa yang digerakkan oleh Suman. Akhirnya Gandamana diserang oleh pasukan Pringgondani dari depan dan pasukan Kurawa dari belakang. Gandamana tidak melakukan perlawanan. 

Hingga akhirnya dengan mudah dijebak dimasukkan ke dalam luweng (lubang tanah yang dalam). Kemudian Suman memerintahkan Duryudana untuk menimbun Gandamana.

Melihat Gandamana tidak melawan maka Raja Tremboko kemudian menolong Gandamana dan meminta penjelasan mengenai apa yang sebenarnya terjadi. Prabu Tremboko kemudian menyerahkan surat palsu Pandudewanata yang dibuat Suman kepada Gandamana sebagai bukti. Di kesempatan lain, Suman telah kembali ke Astina, melaporkan bahwa Gandamana telah gugur dikeroyok oleh pasukan Pringgondani. Akhirnya Suman diangkat menjadi patih oleh Pandudewanata. Sebuah kebijakan yang terburu-buru. 

Gandamana kembali ke Astina, tetapi di tengah jalan ditemui oleh Widura. Diberikan penjelasan bahwa Suman melaporkan Gandamana telah gugur dan kini Suman diangkat menjadi patih. Akhirnya Gandamana menghajar Suman hingga babak belur. Jadilah tubuh hancur tersebut sebagai Sengkuni Sengkuni melaporkan kejadian ini kepada kakaknya, Dewi Gandari. Prabu Pandudewanata marah melihat perlakuan Gandamana. Merasa eksistensi Pandu sebagai Raja diabaikan oleh Gandamana. Akhirnya Gandamana menerima marah Pandu, kemudian diminta kembali ke kerajaan Pancalaradya. Widura melapor kepada Pandu apa yang sebenarnya terjadi. Surat palsu Suman/Sengkuni kepada Prabu Tremboko dibaca oleh Pandudewanata. Prabu Pandu menyesal telah terburu-buru memecat Gandamana.

















Oleh Adi Wijaya
(Sanggar Karawitan Adi Budoyo Bandung)

Dalang kondang yang kebetulan adalah almarhum kakek saya, pernah menggelar satu episode wayang, pra-Pandawa, dengan judul Gandamana Luweng. Gandamana seorang mahapatih Astina, semasa pemerintah¬an Pandu. Gandamana adalah gambaran seorang ksatria yang jujur, polos, sederhana, adil, penuh pengabdian, dan setia kepada kebenaran. Ia mendapat tugas dari rajanya untuk mencari fakta yang sebenarnya ke Pringgandani. Apakah raja raksasa, Tremboko, benar mengirim surat ke Astina yang berisi sebuah tantangan terhadap Pandu. Nalar Pandu ragu terhadap Tremboko berulah seperti itu.


Sesampai di batas negara Pringgandani, telah terjadi tawur masa antara prajurit Astina dan Pringgandani. Genderang perang bertalu-talu; Gandamana mengibarkan bendera putih, pertanda pembawa misi perdamaian. Agaknya ada penelusup, sekaligus provokator, penggerak amuk masa di kedua belah pihak. Tidak tahu sebab-musababnya, Gandamana telah dihujani berbagai senjata dan dikeroyok habis-habisan. Gandamana sama sekali tidak melawan, sebab yakin ada kesalahpahaman. Gandamana didorong terus ke sebuah sumur jebakan, "luweng." Gandamana terperangkap dan ter¬perosok ke dalam luweng tersebut. Tidak hanya itu, Gandamana ditimbun hidup-hidup dengan bebatuan.


Masa Pringgandani yang brutal dapat dikendalikan dan diundurkan rajanya, Tremboko. Atas bantuan Tremboko pula, Gandamana dapat terselamatkan dari maut. Keduanya, Gandamana dan Tremboko, semakin yakin bahwa ada tangan jahil yang mengeruhkan situasi. Keyakinan itu semakin mantap setelah Tremboko me¬nyerah¬kan surat yang berisi tantangan Pandu terhadap raja raksasa yang sakti itu.


Pada akhir cerita dalang, diketahui bahwa ada sentana Astina, Sengkunilah yang mengatur semuanya, agar terjadi benturan kekuatan antara Pringgandani dengan Astina. Intinya, adalah Sengkuni mencari muka, ngaji pumpung, dan mélik nggéndhong lali. Dalam berbagai kasus di negeri ini, persoalannya tentu tidak sejelas dan semudah seperti alur lakon Gandamana Luweng di atas. Hal ini sangat bergantung pada kecerdasan, ke¬canggih¬an, atau sanggit dalang. Permasalahannya adalah, siapa dalang yang sebenar¬nya, sehingga mampumembikin jagad Nusantara menjadi gonjang-ganjing? Apakah di balik lakon itu terdapat sebuah, atau lebih, tim pembuat huru-hara yang menyusun skenario itu.


Tokoh-tokoh wayang yang lazimnya memiliki tipologi bulat, meski tidak hitam dan putih, nampakkah sekarang? Kalau di masa silam wayang sering dijadikan sebagai simbol, pasemon, dan juga cermin budaya bangsa, apakah masih mampu menjawab dan memberikan gambaran berbagai persoalan yang dihadapi Indonesia modern sekarang? Berkaitan dengan banyak kasus yang melahirkan bermacam-macam masalah rumit, termasuk segala rupa mafia dan makelar di Indonesia kini, siapa yang berperan sebagai tokoh-tokoh utamanya?


Gandamana yang terkorbankan, atau memang pantas dikorban¬kan? Atau orang-orang baik layak untuk dijebak, agar keadilan, kearifan, dan kebajikan tidak merebak. Siapa pula tokoh Nasional yang berkarakter sebagai Sengkuni? Sengkuni yang IQ-nya cerdas tetapi julig, culas, vested interes, penjilat, pengadu domba, khianat, dan ambisius. Siapa pula sebenarnya Prabu Pandu yang berpenampilan kalem, terkesan bijak, tetapi selalu lamban dalam menangani berbagai.permasalahan kini.
Untuk itulah Pandu sering mendapat protes, termasuk adiknya sendiri, Yama Widura. Apalagi setelah Pandu secara sepihak memecat Gandamana, yang dianggap tidak loyal kepada raja. Bahkan Sengkuni yang licik, telah diangkat sebagai mahapatih Astina, pengganti Gandamana. Padahal Gandamana, oleh banyak orang dianggap sangat jujur, tanpa pamrih, dan kesetyaannya terhadap raja dan negara telah teruji.


Di dalam kehidupan berbangsa dan bernegara kita sangatlah sulit untuk mengurai permasalahanya. Sebab, semua yang terlibat—dengan bermodal kecakapan bicara serta wajah meyakinkan tetapi penuh kepura-puraan—berusaha menghindar dari tuduhan dan dakwaan. Jika perlu teman-teman dekat didorong untuk terperosok dalam reka jebakan. Agaknya tokoh Sengkuni, dalam pertunjukan panggung Indonesia, telah berinkarnasi ke jutaan tokoh di mana-mana.
Roh-roh Sengkuni itu telah menyelinap dan menebar di seluruh latar, di bilik-bilik institusi, di kamar-kamar atasan, di sela-sela bicara, di jeruji-jeruji bui, di meja-meja pimpinan lembaga, di sidang-sidang pengadilan, di pansus-pansus markus, di almari-almari dokumen negara, di file-file petinggi seluruh negeri, di perdebatan-perdebatan pemilu, di kampane-kampanye pilkada, dan di mana pun serta kapan saja.


Akibat dari semuanya, sangat langka menemukan tokoh ksatria, negarawan, seperti Gandamana yang tangguh, yang jujur, yang setya, dan yang tidak ambisius. Kesuksesan Sengkuni-Sengkuni di seluruh institusi negeri ini benar-benar sangat menghantui Surti, seorang pesinden amatir, yang aktivis pergerakan kesetaraan jender. Akan diarahkan menjadi apa serta akan dibawa ke mana bangsa dan negeri ini? Gerutu Surti setiap pagi selepas nonton televisi.


Kata dalang: ledhog iliné banyu, air selalu mencari celah untuk mengalir ke bawah. Kalau sumber air di atas keruh, pasti bermuara dengan penuh lumpur polusi yang menjijikkan. Pertanyaan-pertanyaan terus menguntit di relung hati Surti. Apakah negeri ini akan usai pada awal abad ini? Kalau tidak, siapa tokoh ksatria yang mampu me¬mimpin bangsa ini? Cara apa yang tepat untuk memberantas korupsi, kolusi, dan nevotisme yang tiada henti? Apakah semua pejabat negeri ini harus diganti? Siapkah generasi pengganti, untuk bermental suci, adil, dan percaya diri? Sakbeja-bejané wong lali, isih beja wong kang éling lan waspada. Kata mutiara ini sudah lama dilupakan banyak orang dan tidak tahu bagaimana perwujudannya.

TEMBAKAU SRINTIL

TEMBAKAU SRINTIL

(Sepenggal kisah perjalanan hidup Ki Ageng Makukuhan dalam menyebarkan agama Islam di Kedu) Kisah sengaja dibuat dalam bentuk narasi untuk menghemat space, agar yang membaca tak malas. Pada masa awal berdirinya Kerajaan Demak. Ada seorang pemuda ber-etnis Tionghoa, yang sedang menuntut ilmu di Pondok Pesantren Glagahwangi pimpinan Sunan Kudus. Nama pemuda tersebut MA KUW KWAN, namun oleh Sunan Kudus, dia diberi nama baru yakni Syarif Hidayat. Meski demikian, Sunan Kudus masih sering memanggil dengan nama aslinya, karena dia memang merupakan salah satu santri kesayangan Sunan Kudus. Karena selain memang mereka berasal dari etnis yang sama, Ma Kuw Kwan merupakan salah satu dari sembilan santri Sunan Kudus yang paling tinggi ilmunya. Dalam perjalanan hidupnya, Ma Kuw Kwan juga pernah menimba ilmu dari Sunan Kalijaga. Yaitu saat Ma Kuw Kwan harus melarikan diri dari Prajurit Kerajaan Capiturang pimpinan Gagaklodra yang hendak membunuhnya. Untuk menghilangkan jejak, saat itu Ma kuw Kwan menggunakan nama samaran Jaka Teguh. Selain mendapat tambahan ilmu agama, Ma Kuw Kwan juga diajari cara bercocok tanam oleh Sunan Kalijaga, juga beberapa ilmu kanuragan, termasuk ilmu untuk terbang. Sunan Kalijaga sengaja mengajarkan cara bercocok tanam, agar Ma Kuw Kwan menyebarkan agama melalui media pertanian. Sedangkan ilmu kanuragan, memang diperlukan untuk menjaga diri selama melakukan perjalanan. Setelah dirasa cukup ilmu yang diberikan, Sunan Kalijaga menugaskan Ma Kuw Kwan untuk menyebarkan agama di daerah Kedu, hingga akhirnya Ma Kuw Kwan bermukim di Desa Pendang. Disini Ma Kuw Kwan mulai aktif menyebarkan agama Islam. Meski demikian, sesuai petunjuk Sunan Kalijaga, Ma Kuw Kwan lebih banyak mengajarkan cara bercocok tanam yang baik. Sedangkan dalam mengajarkan agama Islam, dia lebih banyak memberikan contoh. Misalnya, saat tiba waktu dhuhur di sawah, Ma Kuw Kwan tak segan-segan untuk meminta air wudhu dari warga dan sengaja melaksanakan sholat di tempat terbuka. Tujuannya agar dilihat orang. Dan saat ada orang yang penasaran dan bertanya tentang yang dilakukannya. Ma Kuw Kwan menjelaskan bahwa yang dilakukannya adalah berdoa, memohon berkah dari Tuhan yang Maha Kuasa agar diberikan hasil panen yang melimpah. Warga memang tak langsung mengikutinya, tetapi saat hasil panen Ma Kuw Kwan benar-benar melimpah, tak sedikit warga yang minta diajari sholat dan memeluk agama Islam. Dengan cara yang santun dan membawa manfaat langsung seperti tersebut diatas, banyak warga yang bersimpati dan mengikuti ajaran Ma Kuw Kwan. Hingga dalam waktu singkat dia mendapatkan banyak pengikut, nama Ma Kuw Kwan makin disegani sebagai pemimpin agama yang juga mengajarkan pertanian. Oleh para pengikutnya, dia mendapat julukan Ki Ageng Kedu, atau juga sering disebut dengan nama aslinya, Ki Ageng Ma Kuw Kwan, namun lebih mudah dengan menyebut KI AGENG MAKUKUHAN. Nama harum Ki Ageng Makukuhan akhirnya terdengar oleh telinga Sunan Kudus. Mengetahui tanah di Kedu sangat subur, Sunan Kudus mengutus salah satu santrinya yang bernama Bramanti untuk mengirimkan bibit padi jenis Rajalele dan Cempa, serta bibit tanaman tembakau. Namun setelah sampai di Kedu dan menyerahkan bibit tanaman yang diberikan Sunan Kudus, Bramanti tak mau pulang ke Pondok Pesantren Glagahwangi, tetapi memilih mengabdi pada Ki Ageng Makukuhan. Setelah beberapa waktu, Ki Ageng Makukuhan mempercayakan Bramanti untuk menggarap tanah di Desa Balongan atau Mbalong, serta menyebarkan agama disana. Bramanti menyebarkan agama Islam di daerah Parakan. Seperti halnya Ki Ageng Makukuhan, Bramanti dengan cepat mendapatkan banyak pengikut hingga oleh para pengikutnya Bramanti diberi gelar Ki Ageng Parak. Seiring berjalannya waktu, lahan pertanian Ki Ageng Makukuhan makin luas. Padi jenis Rajalele dan Cempa yang ditanamnya telah banyak digemari oleh warga masyarakat karena selain pulen, rasanya juga enak. Sedangkan tembakau digunakan untuk menyelingi tanaman padi saat musim kemarau. Pada saat Ki Ageng Makukuhan sedang menanam tembakau, sekali lagi datang utusan Sunan Kudus yang menyampaikan pesan agar Ki Ageng Makukuhan datang menghadap Sunan Kudus, untuk melaporkan perkembangan penyebaran agama di Kedu, serta hasil panen dari bibit yang diberikannya. Namun karena bibit tembakau yang belum ditanam masih cukup banyak, dan khawatir akan layu jika ditinggalkan dalam waktu yang lama, maka Ki Ageng Makukuhan terlebih dahulu menyelesaikan pekerjaannya, baru kemudian memenuhi undangan Sunan Kudus. Karena merasa telah terlambat, Ki Ageng Makukuhan tidak menempuh jalan darat, melainkan terbang menggunakan ilmu yang diajarkan Sunan Kalijaga. Sesampai di Pondok Pesantren Glagahwangi, Ki Ageng Makukuhan tak langsung turun, melainkan terbang mengelilingi masjid untuk mencari tempat pendaratan yang aman. Namun aksinya keburu dilihat oleh Sunan Kudus. Mengira Ki Ageng Makukuhan sedang pamer ilmu, Sunan Kudus menyuruh salah satu santrinya untuk melemparkan nyiru/tampah yang berada didekatnya. Namun bukannya menghindar, Ki Ageng Makukuhan justru menaiki nyiru tersebut untuk terbang. Marahlah Sunan Kudus melihat kelakuan muridnya itu. Beliau mengambil kerikil dan dilemparkan kearah Ki Ageng Makukuhan hingga jatuh. Ki Ageng Makukuhan merasa malu dan memohon maaf pada Sunan Kudus, sembari menjelaskan duduk persoalannya. Untunglah, Sunan Kudus memaklumi dan memaafkannya. Malamnya, setelah Ki Ageng Makukuhan melaporkan perkembangan penyebaran agama yang dilakukannya, beliau juga sempat menjelaskan bahwa bibit padi yang diberikan oleh Sunan Kudus telah menjadi tanaman yang sangat diminati para petani. Namun tembakau yang beliau tanam di daerah Kedu, kurang menghasilkan rasa yang mantab sehingga harga jualnyapun kurang bagus. Ki Ageng Makukuhan meminta petunjuk Sunan Kudus untuk masalah ini. Sunan Kudus membantu Ki Ageng Makukuhan mencarikan lokasi yang baik untuk bercocok tanam tembakau. Beliau mengambil sebuah RIGEN, yaitu anyaman bambu yang tidak terlalu rapat, berbentuk empat persegi panjang dengan ukuran +/- 2 x 1 m3. Rigen tersebut dilamparkan oleh Sunan Kudus ke arah Kedu, lalu menjelaskan bahwa lokasi sekitar jatuhnya Rigen tersebut merupakan tempat yang sangat baik untuk menanam tembakau. Sunan Kudus juga menjelaskan, jika setelah tembakau ditanam, malam harinya dari tanah tersebut seperti memancarkan sinar, maka hasil panen dari sawah yang memancarkan sinar ini akan memiliki kualitas yang sangat istimewa. Belakangan, RIGEN digunakan oleh masyarakat untuk menjemur tembakau yang sudah dirajang/ diiris tipis-tipis. Dan warga menyebut sawah yang memancarkan sinar sebagai NDARU RIGEN. Karena mereka beranggapan bahwa tanah mendapatkan berkah dari rigen yang dilemparkan Sunan Kudus. Setelah kembali ke Kedu, Ki Ageng Makukuhan mencari lokasi jatuhnya rigen yang dilemparkan Sunan Kudus. Ternyata, rigen tersebut jatuh di lereng Gunung Sumbing. Saking tingginya ilmu kesaktian Sunan Kudus, tanah tempat jatuhnya rigen yang dilemparkannya sampai melesak ke dalam ( bhs. Jawa : legok ), kini makin banyak warga yang bermukim di lokasi tersebut dan telah menjadi sebuah kampung yang diberi nama LEGOKSARI. Kini Legoksari masuk kedalam wilayah desa Lamuk Kecamatan Tlogomulya Temanggung. Di sinilah Ki Ageng Makukuhan pertama kali membuka lahan pertanian tembakau di Lereng Gunung Sumbing - Sindoro. Saat pertama kali akan memulai/wiwit penanaman tembakau, Ki Ageng Makukuhan mengajak warga sekitar untuk bersama-sama berkumpul di sawah, karena hendak diajari cara bercocok tanam tembakau, maklumlah, warga memang belum mengenal tanaman ini sebelumnya. Namun sebelum mengajarkan cara bercocok tanam, terlebih dahulu Ki Ageng Makukuhan mengajak warga untuk mengadakan selamatan, yaitu berdoa bersama memohon berkah dari Tuhan Yang Maha Kuasa, agar tembakau yang mereka tanam bisa memberikan hasil panen yang memuaskan. Acara dilanjutkan dengan makan bersama sambil menikmati jajanan pasar, buah-buahan dan kopi kental, minuman kegemaran Ki Ageng Makukuhan. Hal ini sengaja dilakukan sekaligus untuk menyebarkan agama Islam, tujuan utama Ki Ageng Makukuhan. Sampai kini, warga masih selalu melakukan acara WIWIT, selain untuk melestarikan apa yang telah dicontohkan oleh Ki Ageng Makukuhan, juga untuk mengharapkah berkah dari Tuhan. Sekarang, pada acara tersebut warga masyarakat membuat TUMPENG ROBYONG. Yaitu tumpeng dari beras hitam yang dibentuk kerucut menyerupai Gunung, dilengkapi lauk pauk yang lengkap, yaitu ingkung ayam utuh, pepes teri teri, telur dadar dan lauk pauk lain seperti tempe tahu goreng, serta jajanan pasar dan buah-buahan, tentu tak ketinggalan kopi kental tanpa gula, yang kesemuanya itu merupakan menu kegemaran Ki Ageng Makukuhan. Warga masyarakat akan tumpek blek disawah, tak peduli lelaki perumpuan, tua ataupun muda, semua melakukan acara memulai musim tembakau, warga menyebutnya AMONG TEBAL, selain untuk mengharap berkah tentu juga untuk kerukunan antar warga. Saat tembakau telah dipanen dan dirajang, disinilah letak perbedaan tembakau dari sawah yang mendapat ndaru rigen dan dari lokasi yang lain. Tembakau dari tanah biasa jika dirajang akan jatuh dan menyebar/ambyar, sedangkan tembakau yang berasal dari sawah yang mendapat ndaru rigen, setelah dirajang justru menggumpal atau nyrintil, maka warga menamakan tembakau jenis ini sebagai TEMBAKAU SRINTIL. Konon, tembakau srintil ini memiliki kualitas dan rasa yang sangat istimewa bagi para penikmatnya. Tak heran, harganyapun juga istimewa, bisa ratusan kali lebih mahal dari harga tembakau biasa. Namun sayangnya, ndaru rigen tidak selalu terjadi pada setiap musim dan di semua lokasi. Sehingga tak setiap tahun warga bisa menikmati hasil melimpah dari tembakau srintil. Tapi bukan tidak mungkin, justru itulah alasan warga tetap melestarikan tradisi acara wiwit, dengan harapan sawahnya bisa mendapatkan ndaru rigen dan menghasilkan tembakau srintil. Tuhan memang selalu memiliki cara-Nya sendiri, agar kita selalu mengingatnya. Yang jelas , saat Tuhan menetapkan segala sesuatu kepada kita, sesungguhnya Dia telah melibatkan kita dalam sebuah rencana-Nya. Sekarang tinggal kita yang harus melibatkan Tuhan dalam setiap rencana kita, agar hasil dari rencana kita tersebut bisa mendapatkan berkah dari Tuhan dan sesuai dengan apa yang kita harapkan, seperti warga mengharapkan TEMBAKAU SRINTIL. Tulisan ini disarikan dari berbagai sumber dan mendapat sedikit sentuhan fiksi dari penulis, dengan tujuan untuk melestarikan cerita rakyat di Lereng Gunung Sumbing - Sindoro dan bukan dimaksudkan sebagai biografi Ki Ageng Makukuhan. Penulis tidak melakukan observasi mendalam, melainkan hanya mencari data di internet. Masukan untuk membuat tulisan ini lebih "pantas" tentu sangat diharapkan. SALAM.

Kyai Waridin lan Kyai Kasim


Kyai Waridin lan Kyai Kasim
Kala jaman biyen ning daerah salerenge Gunung Sindoro, ana alas kang isih gunung lewang-lewung. Sing katon sakiwa tengene mung suket-suket alasan kang kating semrawut ora genah-genah. Kayu-kayu gedhe ana ing ngendi-endi. Wit pring apus padha kating nggenteong ngetan ngulon magrong-magrong. Alas mau durung tau kesaba wong babar blas.
Suwe saya suwe alas iku banjur ana pendhudhuke sithik-sithik. Nanging pendhudhuke ning kana durung ngerti karo sing jenenge agama lan liya-liyane. Sing dingerteni mung urip bebarengan guyub rukun karo tangga teparone kabeh. Kira-kira mung sekelompok warga sing ana kana. Omah-omahe ya egen sederhana banget. Wargane urip nyampur karo alam sekitare. Mulane uripe ayem tentrem.
Ning sawijining dina, ana Kyai kang teka mara alas mau. Dheweke yaiku salah sawijining priyayi luhur utawane tokoh wali kang pinter lan seneng ngudi ilmu. Kyai mau teka karo garwane kang asmanipun Simbah Kyai Kasim lan Nyai Kasim. Kyai Kasim lunga saka daerah kulon kali Serayu (pusate kutha Wonosobo), lan mlaku terus ning arah wetan nuju salerenge Gunung Sindoro sisih kulon.
Simbah Kyai Kasim karo para santrine utawa wong-wong pengikute. agi luru papan kanggo umpetan saka penjajah Walanda, mula mlaku-mlaku metu saka daerahe supayane oleh papan sing aman. Merga jaman kuwi lagi jaman penjajahan Walanda, mula akeh wong-wong pribumi kang dipateni lan disengsarakake marang prajurit Walanda. Miturut crita, Kyai Kasim kuwi salah sawijine priyayi kang dadi punggawane bangsa pribumi kang nuntut perang nglawan Walanda yaiku sadurunge ana perang Diponegoro.
Tekan alas kang amba lan meruhi kahanan masyarakate sing isih durung ngerti agama babar blas, dheweke ngajak para santrine supaya mandheg ning kana. Kyai Kasim ngendika marang para santrine, “ Papan kene sanajan saiki katone alasan gunung lewang-lewung lan masyarakate isih sethithik, nanging takrasa aman saka incerane para Walanda. Mula bubaken lan paculen alas iki bareng-bareng supaya bisa kanggo kumpuling para warga kabeh. Ning ngati-ati enggonmu padha maculi alas iki, lan sesrawungane karo masyarakat kene kudu sing sopan supayane bisa ditrima kanthi apik. Alas iki yen dibubak lan dirumat mengko bakale dadi papan kang ayem”.
Simbah Kyai Kasim nduweni pamanggih yen mengko alas kang dibubak mau bakale dadi papan kang rame wong. Papan mau uga tempate apik lan loh marga ana salerenge Gunung Sindoro kang bakal dadi panguripan masyarakat kana. Simbah Kyai Kasim ale mbubak desa mau ngajak salah sijine santrine yaiku Mbah Kasinah.
Mbah Kasinah salah sijine santrine sing nurut banget karo Kyai Kasim. Saben Kyai Kasim njaluk rembugan, mesti Mbah Kasinah sing ngenei pamanggih apik. Alas mau banjur ditebasi kayu lan wit-witane lan dadi papan kanggo leren utawa ngaso panjenengane lan santri-santrine. Masyarakat kana padha terbuka marang Kyai Kasim. Masyarakat sing pertama nganggoni papan mau lan para santrine Kyai Kasim padha urip bareng-bareng lan rukun kabeh.
Marga jaman biyen masyarakat isih bingung arep ngenei jeneng apa kang trep kanggo desa mau, mulane masyarakat sepakat yen papan mau arep dijenengi Desa utawa Dusun Kasiman. Tembung –kasiman- marga tokoh kang mbubak desa mau yaiku Simbah Kyai Kasim, mulane dijenengi bae desa mau Desa Kasiman utawa Desa nggone Mbah Kasim.
Simbah Kyai Kasim nduweni rayi putri asmane Sari Sudriyah. Panjenengane dipek garwa karo Kyai Waridin. Kyai Waridin yaiku isih salah sijine santrine Kyai Kasim, sing pinter lan uga nduweni ilmu kanuragan kang kendel. Kyai Waridin senajan pinter nanging ora ngunggul-unggulake kapinterane, mula Kyai Kasim menehake anake supaya didadekake garwane Kyai Waridin. Kyai Waridin iki sing bubak Desa Sendangsari mengkone. Eyang Waridin marga diutus karo bapake kanggo nerusake lakune, mula panjenengane melu dadi kaya bapake. Saka garwane, panjenengane nduweni anak keturunan yaiku Den Tadirja.
Simbah Kyai Kasim marga panjenengane wali, mulane kendel mlaku-mlaku njamahi papan kang durung tau dijamah wong liya. Sawijining dina panjenengane mlaku-mlaku ana salore desa mau. Ning salore desa mau, panjenengane weruh ana wong kang lagi nyiwuri banyu ning comberan. Meruhi kahanan kang kaya ngana, Simbah Kyai Kasim supayane nulung anak putune ngembene mulane papan sing maune comberan mau dimek nganggo tangane lan dadi tuk (sumbering banyu) kang gemeleguk gedhe akeh banyune. Wong jaman biyen mono dhasare padha sakti-sakti mula bisa gawe apa sing dikarepake bisa kawujudan. Iku kabeh marga saka asihing Gusti kang Makarya Jagad. Yen ora saka tresnane marang kawulane, tekan saiki wong angel ngurip-ngurip kahanane. Marga jaman semana prakakase ya sedherhana bae, mula barang wis dadi tuk, para wargane le njukut banyu mau kathik siwur. Iku mau mula masyarakat desa kana nyebut tuk mau dadi Tuk Siwuru.
Papan kang dadi palirenan utawa papan ngasone Simbah Kyai Kasim mau ditandhani ana watu gedhe loro ning pinggire tuk mau ( ing jaman siki papan iki wis dadi umahe penduduk). Masyarakat desa kala jaman kuwi nggunakna watu gedhe loro kae kanggo kareng utawa jemur bocah sepit (sunat). Sepite bocah jaman biyen kuwi supaya gelis (cepet) mari kudu dipepe lan kareng ning watu kuwi.
Simbah Kyai Kasim ning Desa Kasiman dianggep dadi sesepuhing desa. Mulane saka piwelinge diugemi banget para masyarakat desane. Sawijining dina Mbah Kyayi Kasim melingi marang mantune, yaiku Kyai Waridin. Piweling mau babagan wewadi kang ana ing daerah kana. Wewadi mau ana kaitane karo panguripane Gunung Sindoro lan desa-desa kang ana ing sekitare. Ya Desa Kasiman iku termasuke. Panjenengane nyeritakake sejarahe Gunung Sindoro sing nganti saiki dadi panguripane masyarakat kana.
Gunung Sindoro iki nduweni anakan gunung, yaiku salah sijine kang dadi cundhuke jenenge Gunung Kembang. Dadi cundhuke Gunung Sindoro wae gedhene sagunung yaiku Gunung Kembang. Kembange Gunung Sindoro mau diarani kembang pudhak mula ana kang jenenge Gunung Pudhak yaiku kang panggonane temempel karo Gunung Sindoro. Gunung Pudhak iki yen disawang saka ngisor ora katon, nanging yen dicepaki katon temempel ana Gunung Sindoro. Kamangka ambune kembang pudhak mau wangi arum utawa merik arum dadi dijenengi Gunung Arum. Mula sakompleks Gunung Sindoro kuwi ana maneka gunung kang dadi bagian kanggo nglengkapi Gunung Sindoro yaiku, Gunung Kembang, Gunung Pudhak, Gunung Arum lan terakhir Gunung Kekeb utawa gunung kang nutupi kabeh gunung-gunung mau.
Gunung-gunung mau sanyatane papan sumbering panguripan kanggo masyarakat sekitare. Yen sumbering panguripan mau direrusak, lan digawe kang ora bener mengko bakale kala bendu muncul lan ngganggu kahanane masyarakat kang maune ayem tentrem dadi ribut. Iku mau wewadine Gunung Sindoro.
Wewadine Gunung Sindoro iku mau kang jaman biyen dadi gawe reribut lan prahara, yaiku nalikane anakan Gunung Sindoro sing jenenge Gunung Kekeb iku aja nganti dibubak nganti asal-asalan, apa maning nganti dibubak maring wong kang ora tanggung jawab. Marga yen iku kedadean, Gunung Kekeb mau kang tujuane kanggo nutupi sakabehane kalabendu sing ana ing Gunung Sindoro lan sekitare, bakale ama-ama penyakit tanduran padha nyerang ing sawah lan tandurane masyarakat, keamanan turut alas lan desa keganggu.
Ngerti wewadi sing kaya ngana, Kyai Waridin banget ale ngati-ati lan wanti-wanti marang masyarakat desa kabeh. Saben taune masyarakat ing kana saya akeh. Masyarakat mau makarya dadi tani nggarapi alas kang ana kana. Penguripan ing jaman biyen isih asri lan teratur. Ora ana sing padha kekurangan sandhang pangan. Ora tau ana masalah hama wereng kang ngganggu tandurane masyarakat. Kala jaman semana ayem tentrem.
Nanging sawijining dina teka prakara kang dadi reribute warga. Barang jenenge wong akeh, ana kelompok wong sing mung mikirke senenge dhewek. Wong-wong mau padha negorri kayu-kayu gedhe sing ana ing Gunung Kekeb ora nganggo aturan. Ana maning, suket-suket sing ning kana padha diobongi supaya bisa didadekake lahan kanggo nandur kuban (sayuran) lan liya-liyane. Dadi kahanan alame ora genah-genah. Suket-suket gununge padha kobong kabeh. Saka kedadeyan mau, ora ngerti-ngerti tikus sing maune padha umpetan lan ora wani ngaton karo manungsa, padha metu mbrahewu-ewu ana ing alas-alase pendhudhuk. Kahanane wong sing maune bener dadi ora bener margane dibukak sakabehane.
Sawise kalabendu mau teka, jaman kuwi perang saya ndadra. Walanda sansaya kuat nggenjet pribumi wong Wonosobo. Kyai Kasim kang melu pasukan perang Soedirman, melu tindakan nyusun strategi karo para sepuh paguyuban desa-desa liya. Ning sangisore Desa Kasiman, ana desa liya kang jenenge Desa Gemblengan.Desa Gemblengan kang disepuhi dening Simbah Kyai Gembleng. Wong loro kuwi bareng-bareng karo pemuka desa salerenge Gunung Sindoro nyerang pasukan Walanda. Wektu iku, Walanda arep ngebom Desa Kasiman sekitare nganggo meriam. Nanging saking kuwasanipun Gusti, meriam mau sasarane melenceng namung tekan kulon Desa Gemblengan.
Desa Kasiman ing wektu kuwi uga lagi gawe tempat ngaji lan langgar(mushola). Simbah Kyai Kasim sing dadi pemrakarsane. Nanging barang dirasa Kyai Waridin kaya luwih tanggap, lan saya pinter anggone merguru mula dikon nggantekna panjenengane. Jaman iku, para sesepuh gawe langgar supayane bisa kanggo sembahyang lan kumpul paguyuban. Urun rembug babagan desa lan kahanan numpes Walanda. Kyai Kasim lan Kyai Waridin rembugan karo santrine, supayane para santrine bisa tansah waspada karo kahanan sing tambah ora genah iki.
Simbah Kyai Kasim ora dingerteni sapa-sapa ningdi pasareane kang satemene. Sebab penjenengane marga wali mulane sawise mbubak Desa Kasiman pindhah lan mbubak desa liyane maning dadi amung keliling jagad. Kaya Desa Dhawuan kang ana sapinggire Desa Kasiman mung kaletan kali lan pategalan, ning kana merga panjenengane ndhawuhi wong-wong ning kana, mula diarani Desa Dhawuhan, kayangana sateruse. Mung sing dadi papan ziarahe wong saiki yaiku salah sijine ana ing sarean Desa Kasiman sing jasade Simbah Kyai Kasim dimakamke biyen, sacedake makame Mbah Kasinah kang ngerti utawa menangi jamane mbubak Desa Kasiman biyen. Mula Mbah Kasinah dianggep sesepuh desa sing melu mbubak desa uga. Mung saka crita kang sumebar, durung ana sek ngerti sejatine makame Simbah Kyai Kasim kang sabenerre.
Kala jamane Kyai Waridin, santrine Kyayi Waridin sing jenenge Sawijaya nemukake ana papan alas kang subur lan akeh banyune. Alas mau yen didadekake papan pemukiman bakale apik lan cocok kanggo ngudi ilmu uga. Mula Sawijaya matur karo Kyai Waridin. Kyai Waridin ngerteni kabar mau langsung ngajak Sawijaya ana ing papan mau.
Kyai Waridin lunga saka Desa Kasiman menyang desa anyar mau. Desa Kasiman diserahake marang santrine dhewe dhisik supaya dadi pimpinan ana kana nggantekake dheweke. Kyai Waridin banjur njenengi papan mau yaiku “Dusun Kaputihan” kang tegese desa kang putih-resik, marga desa mau akeh sumbering banyu kang kanggo panguripan masyarakat kana, utawa bisa diartekke banyu iku suci lan resik. Marga saka kondhange akeh sumber banyu ning kana, masyarakat uga ngarani dadi “Dusun Kondhangsari” utawa desa kang kondhang banget.
Kyai Waridin nalika lagi mlaku-mlaku ana sapinggire desa, nemukake tuk ning sakulone desa sisih kidul. Ning tuk mau ana sejenis suket sing jenenge “wilada”. Wilada iki tanduran kaya wit awar-awar nanging wite rada abang warnane, lan uga wite kaya ringin gedhe dhuwur ngayomi kang ana ing sangisore. Mulane Desa Kondhangsari banjur disebut “Dusun Wiladabanyu”. Miturut crita, Wiladabanyu iki nduweni teges “Kaebegan Toya” utawa “Kakehan Banyu”. Utawa bisa uga tegesse desa kang akeh sumber banyune. Iku kabeh nyata mergane ana ing kana akeh sumbering banyu , kaya ta Tuk Sewu,Tuk Sikendhil, Tuk Sikembang, Tuk Gomblangan. Tuk-tuk iku mau mapan ana ing kali kang diarani Kali Gondhang.
Kali Gondhang iki sumbering banyu kang paling gedhe lan uga banter iline. Mulane warga masyarakat nggunakake banyu Kali Gondhang kanggo sumbering panguripan. Kaya ngileni sawah-sawah ing sekitare Desa Wiladabanyu. Kanthi anane Kali Gondhang mau kang banyune manfaati kanggo warga dhusun, mulane dhusun mau banjur dijenengi “Dusuun Sendangsari “ kang tegese “sumber sarining urip”. Kali Gondhang kang dadi sumbering panguripan ing Desa Sendangsari, didadekake lahan pendhudhuk kanggo makarya. Masyarakat makarya dadi tani.
Saka panemune Kyai Waridin iku kang bisa njenengi Desa Sendangsari, panjenengane diwenehi asma saka para pendhudhuk yaiku “Ingkang Cikal Bakal Dusun” utawa wong kang jejer panggulawenthah, pamomong, saha pangayoming dhusun Sendangsari. Mula sawise kuwi, Kyai Waridin uga dipanggil Eyang Waridin karo warga Desa Sendangsari. Saliyane Eyang Waridin, sesepuh kang uga mbiyantu bubake Desa Sendangsari yaiku Eyang Gathul, Eyang Sayid Iman, lan Eyang Nursidik. Tetigane kondhang ing masyarakat desa yaiku dadi “Tri Saka”. Tri Saka iku nduweni teges “ tetigane kang karya dadi adeg-adeg kekuwatane dusun”.
Tri Saka iku kala jaman biyen ning Desa Sendangsari ana kalabendu, wong telu mau kang dadi kekuwatane masyarakat. Tetanduran penduduk padha mati, marga dipangan ama wereng. Sawah-sawah padha asad marga tuk kang dadi sumber banyune pada ora ana banyune. Padhahal wis jelas yen Desa Sendangsari iku akeh tukke. Seliyane kuwi, pendhudhuk padha kurang tentrem uripe marga garong utawa perampok lan tukang ngutil akeh mlebu ning Desa Sendangsari. Tri Saka kanthi cara kang becik mulai mbrantas kalabendu mau. Marga masyarakat ing Desa Sendangsari senajan wong kang duwe agama uga isih percaya karo adat istiadat saka leluhur, mula Tri Saka gawe ritual ana ing Kali Gondhang kang tujuane supaya Desa Sendangsari kala jaman semana diadohake saka bilahine, lan supaya padha sehat waras slamet.
Tri Saka iki sawise nilar donya dimakamke ana ing Makam Gondhang kang letakke ana ing njaba Desa Sendangsari. Tujuwane telu-telune dimakamke sacedhake marga supayane menehi tenger kanggo masyarakat ing mangsa kang anyar, supaya ngerti yen sesepuh kang bubak Desa biyen iku ana tandha jasane iki bebarengan. Kanthi kaya mangkana, makam mau ditengeri utawa ditandhani nganggo telu wit pinus sing wis atusan taun ning makam Gondhang.
Nalika Perang Diponegoro kedadeyan, para tokoh masyarakat melu maju perang lan ngatur strategi para wargane. Den Tadirja didadekake pemimpin Desa Sendangsari. Eyang Waridin senajan wis sepuh, nanging tetep melu perang kanggo numpes penjajah Walanda kang gawe sengsara rakyat Indonesia, mligine masyarakat Wonosobo lan sekitare. Den Tadirja melu dadi prajurit perange Pangeran Diponegoro ana ing Kutha Tegalrejo. Dene Eyang Waridin kang ana ing daerah Kedu, Temanggung. Saka perang mau Eyang Waridin teka wanci ajale. Panjenenganne nilar donya ning perang mau. Mula panjenengane dimakamke ana ing Taman Makam Pahlawan Wonosobo sing letakke ana ing Desa Mendhala,Wonosobo. Para pendhudhuk sing melu perang prajurit Diponegoro akeh kang padha menang. Walanda digempur mundur saka daerah Karesidenan Kedu, yaiku Temanggung, Wonosobo, Tegalrejo lan liya-liyane.
Masyarakat desa kanggo ngingeti perjuangane Eyang Waridin, saben taune nganakake slametan desa ing Kali Gondhang. Tujuan utamane yaiku supaya pendhudhuk Desa Sendangsari adoh saka kalabendu lan prakara kang gawe reribute desa sirna lan ilang. Slametan desa dilakoni tiap sasi Sura. Yaiku malem tanggal siji Sura.
Saka nilare Eyang Waridin mau, Den Tadirja dadi sesepuh nggantekake bapake. Panjenengane anggarwa putrinipun Eyang Sayid Iman kang asmane Sekar Arum utawa Ni Dasih. Saka garwane mau panjenengane gadhah rayi loro yaiku Sastro Atmaja (Eyang Tepo) lan Ni Siswaya. Saka rayine loro mau tedhak turune sing dadi lurah.
Saka lurah sing angka telu yaiku Lurah Atmo Wijaya panjenenganipun kang nyetusake ritual Undhuh-undhuhan lan Merdi Dusun yaiku saka taun 1960an. Maksud lan tujuwane supaya nyuwun berkah lan nyuwun budi pekerti kang sae, lan ugi raos syukur dhateng Gusti kang Maha Kuwasa ana ing sadina-dina makarya. Saka kuwi, mulai ana kesenian Naga utawa Liyongan kang ngemu teges nunjukake raos wani ing dalan kang sae lan bener, Lengger yaiku saka tembung Leng utawa Eling lan Ngger utawa ndhuk le, utawa ngemu teges elinga marang kang gawe urip, lan isih ana kesenian tradisional liyane kang dadi cirri khase masyarakat Desa Sendangsari saka taun mau nganti saiki.







Sejarah Selokan Mataram

Sejarah Selokan Mataram
Anda warga Yogyakarta pasti sudah tidak asing lagi dengan selokan mataram. Selokan mataram yang membentang dari barat ke timur membelah provinsi Daerah Istimewa Yogyakarta ternyata menyimpan cerita sejarah tersendiri.

Ketika melewati selokan mataram mungkin tidak terlintas di pikiran anda, bagaimana sejarahnya, kapan dibuatnya, atau siapa yang membuatnya. Oleh karena itu tidak salah kalau kita menengok kebelakang untuk menhetahui sejarahnya!

Selokan mataram ternyata dibangun pada masa penjajahan Jepang! Kala itu Jepang sedang menggalakkan Romusha untuk eksploitasi sumberdaya alam Indonesia ataupun untuk membangun sarana prasarana guna kepentingan perang Jepang melawan sekutu di Pasifik. Di tengah gencar-gencarnya Romusha, Raja Yogyakarta saat itu, Sri Sultan Hamengku Buwono IX berusaha menyelamatkan warga Yogyakarta dari kekejaman Romusha. Dengan berpikir cerdik, Beliau melaporkan kepada Jepang bahwa Yogyakarta adalah daerah minus dan kering, hasil buminya hanya berupa singkong dan gaplek. Dengan laporan tersebut Sang Sultan mengusulkan kepada Jepang agar warganya diperintahkan untuk membangun sebuah selokan saluran air yang menghubungkan Kali Progo di barat dan Kali Opak di Timur. Dengan demikian lahan pertanian di Yogyakarta yang kebanyakan lahan tadah hujan dapat diairi pada musim kemarau sehingga mampu menghasilkan padi dan bisa memasok kebutuhan pangan tentara Jepang.

Ternyata Usulan Sri Sultan disetujui Jepang dan terbebaslah warga Yogya untuk ikut Romusha, melainkan dialihkan untuk membangun saluran air yang sebenarnya untuk kemakmuran warga juga. menurut legenda juga diceritakan bahwa Sunan Kalijaga pernah berujar bahwa Yogyakarta bisa makmur jika Kali Progo dan Kali Opak bersatu. Hal tersebut mungkin ada benarnya, namun kedua sungai itu bukan bersatu secara alami melainkan disatukan dengan saluran air. Kenyataannya warga Yogyakarta sekarang lebih makmur daripada sebelum adanya selokan mataram dan selokan itu telah mengairi ribuan hektar lahan pertanian yang sampai saat ini masih menghijau pada saat musim kemarau.

Selokan Mataram jika ditelusuri sampai ke hulunya di sungai Progo, kita akan disuguhi pemandangan alami pedesaan. Semakin kehulu semakin lebar saluran airnya. Untuk selokan mataram di wilayah kota Yogyakarta sekarang sudah menjadi area bisnis di sepanjang alurnya dan juga jalan inspeksi selokan sangat ramai digunakan pengendara sebagai jalur alternatif.

Sudah selayaknya kita sebagai warga Yogyakarta ikut menjaga kebersihan selokan mataram agar keberadaannya sebagai saluran air yang menopang hajat hidup orang Yogya tetap terjaga.


kitab primbon


Judul                          : Kitab Primbon “BETALJEMUR ADAMMAKNA”
Jumlah halaman        : 254 halaman
Lebar kertas              :
Tebal halaman           :
Isi                                :

Neptu dina pasaran, sasi lan tahun

Akad                           neptu   5                      Kliwon                                    neptu   8
Senen                          neptu   4                      Legi                                         neptu   5
Selasa                          neptu   3                      Pahing                                     neptu   9
Rebo                            neptu   7                      Pon                                          neptu   7
Kemis                          neptu   8                      Wage                                       neptu   4
Jumuah                        neptu   6
Setu                             neptu   9
 

Sura                             neptu   7                      Rejeb                                       neptu   2
Sapar                           neptu   2                      Ruwah                                     neptu   4
Rabingulawal              neptu   3                      Pasa                                         neptu   5
Rabingulakir                neptu   5                      Sawal                                      neptu   7
Jumadilawal                neptu   6                      Dulkaidah                               neptu   1
Jumadilakir                  neptu   1                      Besar                                       neptu   3



Macam-macam Petung Salaki Rabi
1.      Petung Pasatohan salaki rabi

            Wetone penganten lanang lan wadon, neptune dina lan pasaran digunggung, banjur kabage 9, lanang turah piro, wadon turah pira :

1 lan 1.            Becik kinasihan                     
1 lan 2.            Becik                         
1 lan 3.            Kuat, adoh rijekine   
1 lan 4.            Akeh bilahine            
1 lan 5.            Pegat                         
1 lan 6.            Adoh sandhang pangane
1 lan 7.            Sugih satru                 
1 lan 8.            Kasurang-surang       
1 lan 9.            Dadi pangauban        
2 lan 2. Slamet, akeh rejekine
2 lan 3.            Gelis mati siji
2 lan 4.            Akeh godane 
2 lan 5.            Akeh bilahine
2 lan 6.            Gelis sugih    
2 lan 7. Anake akeh mati
2 lan 8.            Cepak rijekine
2 lan 9.            Akeh rijekine 
3 lan 3.            Mlarat            
3 lan 4.            Akeh bilahine
3 lan 5.            Gelis pegat
3 lan 6.            Oleh nugraha
3 lan 7.            Akeh bilahine
3 lan 8.            Gelis mati siji
3 lan 9.            Sugih rejeki
4 lan 4.            Kerep lara
4 lan 5.            Akeh rencanane
4 lan 6.            Sugih rejeki
4 lan 7.            Mlarat
4 lan 8.            Akeh pangkalane
4 lan 9. Kalah siji
5 lan 5.            Tulus bejane
5 lan 6.            Cepak rijekine
5 lan 7.            Tulus sandhang pangane
5 lan 8.            Akeh sambekalane
5 lan 9.            Cepak sandhang pangane
6 lan 6.            Gedhe bilahine
6 lan 7.            rukun
6 lan 8. Sugih satru
6 lan 9.            Kasurang-surang
7 lan 7.            Ingikum maring rabine
7 lan 8.            Nemu bilahi saka awake dhewe
7 lan 9.            Tulus palakramane
8 lan 8.            Kinasihan dening wong
8 lan 9.            Akeh bilahine
9 lan 9.            Giras rijekine


            Keterangan : Saupama weton penganten lanang jumuah kliwon neptune 6 + 8 = 14 kabage 9, turah 5. Wetone panganten wadon jumuah paing, neptune 6 + 9 = 15, kabage 9, turah 6. Dadi 5 lan 6 tibo cepak rijekine, iku becik.

2.      Petung salaki rabi

            Weton panganten lanang wadon, neptune dina lan pasaran digunggung, banjur kabage 4, turah pira.
            Yen turah :
1.      Gentho, larang anak
2.      Gembili, sugih anak
3.      Sri, sugih rijeki
4.      Punggel, mati siji

Keterangan : Saupama wetone panganten lanang jumuah pon, neptune 6 + 7 = 13. Panganten wadon kemis paing neptune 8 + 9 = 17. Gungung 13 + 17 = 30, kabage 4 turah 2, tibo Gembili, sugih anak, iku becik.

3.      Petung salaki rabi
Wetone panganten lanang wadon :

Akad lan Akad, kerep lara
Akad lan Senen, sugih lara
Akad lan Selasa, mlarat
Akad lan Rebo, juwana
Akad lan Kemis, padu
Akad lan Jumuah, yuwana
Akad lan Saptu, mlarat
Senen lan Senen, ala
Senen lan Selasa, yuwana
Senen lan Rebo, anake wadon
Senen lan kemis, disini wong
Senen lan Jumuah, yuwana
Senen lan Saptu, berkat
Selasa lan Selasa, ala
Selasa lan Rebo, sugih
Selasa lan Kemis, sugih
Selasa lan Jumuah, pegat
Selasa lan Saptu, kerep padu
Rebo lan Rebo, ala
Rebo lan Kemis, yuwana
Rebo lan Jumuah, yuwana
Rebo lan Saptu, becik
Kemis lan Kemis, yuwana
Kemis lan Jumuah, yuwana
Kemis lan Saptu, pegat
Jumuah lan Jumuah, mlarat
Jumuah lan Saptu, cilaka
Saptu lan Saptu, ala


4.      Petung salaki rabi
            Wetone panganten lanang wadon neptune kagunggung banjur kabage 10 utawa 7, turahe ora keno luwih saka 7. Manawa kabage 10 turahe luwih saka 7, iku banjur kabage 7, angka turahane nuduhake ketemuning petungan.
            Umpama panganten lanang wetone Rebo paing, kang wadon kemis pon, neptune ana 7 +  9 + 8 + 7 = 31, kabage 10 turah 1, petunge tiba : wasesasegara.
            Dene upama gunggunge neptu mau ketemu 28, iku menawa kabage 10, ketemu turah 8, dadi luwih saka 7, iku ora kena mula ora kabage 10, nanging kudu kabage 7, ing kana ketemu turah 7, petunge tiba “lebu katiup angin”. Pratelane kaya ngisor iki.
Yen turah 1.    Wasesasegara, kamot, jembar budine, sugih pangapura gedhe prabawane.
Yen turah 2.    Tunggaksemi, cepak rijekine.
Yen turah 3.    Satriya wibawa, oleh kamuliyan lan kaluhuran.
Yen turah 4.    Sumursinaba, dadi pangungsening kapinteran.
Yen turah 5.    Satriyawiran, nandhang dukacita, kawiraning, isarat panulake ngetokake getih, umpamane mbelih ayam.
Yen  turah 6.   Bumikapetak, petengan aten, nanging taberi ing gawe, kuat nandhang lara lapa, resikan, isarat panulake mendhem lemah.
Yen turah 7.    Lebu katiup angin, nandang papa cintraka, kabeh karepe ora dadi, kerep ngalih omah, isarat panolake ngabul-abul lemah.
5.      Petung salaki rabi
            Wetone penganten lanang wadon dinna lan pasarane neptune digunggung kabage 5, turah pira.
            Yen turah : 1. Sri, 2. Dana, 3. Lara, 4. Pati, 5. Lungguh. Kang becik tiba: sri, dana, lungguh. Yen tiba : lara lan pati, iku ala.
            Keterangan upama panganten lanang wetone akad wage, neptune 5 + 4 = 9, kang wadon wetone Slasa Legi, neptune 3 + 5 = 8, lanang wadon neptune 9 + 8 = 17 dibage 5 turah 2, tiba dana, iku becik.
6.      Petung salaki rabi
            Wetone panganten lanang wadon, neptune dina lan pasaran kagunggung, diwuwuhi neptune sasi, taun lan tanggale, gunggunge kabage 9 turah pira. Yen turah : 1, 4, 7 , tiba wali, ala. Turah 2, 5, 8, tiba penghulu, sedheng. Turah 3, 6, 9, tiba panganten, iku becik.
Pangetunge mangkene: upama wetone:
Penganten lanang        dina                 Rebo                neptu   7
                                    Pasaran            Kliwon            neptu   8
                                    Sasi                  Suro                 neptu   7
                                    Tanggal           ........                neptu   20
                                    Taun                Alip                 neptu   1
Panganten wadon       Dina                Jumuah            neptu   6
                                    Pasaran            Pon                  neptu   7
                                    Sasi                  Sapar               neptu   2
                                    Tanggal           ........                neptu   14
                                    Taun                Wawu              neptu   6
                                    Gunggung                                           78
78 kabage 9 = turah 6, tiba panganten becik.

7.      Petung salaki rabi
            Wetone panganten lanang wadon, neptune dina lan pasaran kagunggung, diwuwuhi neptune sasi, taun lan tanggale, nanging gunggunge mung kabage 3, turah pira. Yen turah 1 tiba begja, becik. Turah 2 tiba lara, ala. Turah 3 tiba pati, luwih ala.
            Dene pangetunge padha bae kaya kasebut ing nduwur iku (No. 6). bedane petungan iki kabage 3. Yen ing nduwur iku kabage 9.

[ Vistory ]

Blogger templates